«Μαμά- μπαμπά μου, σας αγαπώ πολύ … Γι’ αυτό θα ήθελα κι εσείς να…»

Ψύχραιμη ματιά

Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

Αφόρμηση τόσο του σημερινού όσο και του προηγούμενου κειμένου (που δημοσιεύτηκε την προηγούμενη Πέμπτη)[2] αποτελούν οι ερωτήσεις που δέχομαι από γονείς σχετικά με τη άποψή μου σε δύο θέματα ψυχοπαιδαγωγικής- θα έλεγα- φύσεως. Το δεύτερο είναι ποια είναι η κατάλληλη συμπεριφορά των γονέων- ιδίως των μαμάδων- απέναντι στα μικρά παιδιά τους, το χρόνο που είναι μαζί τους είτε αυτός είναι πολύς είτε λίγος[3]. Η  γνώμη μου στο θέμα αυτό ταυτίζεται απόλυτα με την άποψη που εκφράζει μέσω του Παιδαγωγικού υλικού το «Κέντρο Παιδιού» Δήμου Αγίας Παρασκευής, κάνοντας μια ελαφρά διασκευή για την οικονομία του χώρου που φιλόξενα μου παραχωρείται από τον Π.Τ..

«Μαμά- μπαμπά μου, σας αγαπώ πολύ … Γι’ αυτό θα ήθελα κι εσείς να…»

Αγαπημένη μου μαμά, Αγαπημένε μου μπαμπά

είστε η καλύτερη μαμά και ο καλύτερος μπαμπάς του κόσμου! Μ’ αγαπάτε και φροντίζετε να μη μου λείπει ποτέ τίποτα. Κουράζεστε πολύ στη δουλειά σας. Παρόλα αυτά, όταν γυρίζετε στο σπίτι ασχολείστε μαζί μου. Ξέρω ότι εμείς οι μικροί δεν είμαστε κι η καλύτερη παρέα για τους μεγάλους. Κι εσύ μαμά, μπαμπά μου … το παρακάνεις! Παίζεις μαζί μου, με βοηθάς στο διάβασμά μου, με πηγαίνεις στο σχολείο, στα Αγγλικά μου, μου μαγειρεύεις σπιτικό φαγητό, πλένεις τα ρούχα μου, μου μαθαίνεις ένα σωρό πράγματα. Σε θαυμάζω για την αντοχή και την υπομονή σου και σ’ ευχαριστώ πολύ για όλα, μαμά μου και μπαμπά μου. Ειλικρινά. Όμως είμαι πια μεγάλος/η και καταλαβαίνω πολλά πράγματα. Γι’ αυτό θα ήθελα κι εσείς να προσέχετε και να…

 ΜΗ ΜΕ ΚΑΚΟΜΑΘΑΙΝΕΤΕ → Γνωρίζω πολύ καλά ότι δεν μπορώ να έχω όλα όσα ζητώ.

ΜΗ ΔΙΣΤΑΖΕΤΕ ΝΑ ΕΙΣΤΕ ΠΟΛΥ ΚΟΝΤΑ ΜΟΥ → Το προτιμώ. Με κάνει να αισθάνομαι πιο ασφαλής.

ΜΗ ΜΕ ΚΑΝΕΤΕ ΝΑ ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΙ ΜΙΚΡΟΤΕΡΟΣ ΑΠ’ Ο,ΤΙ ΕΙΜΑΙ → Με κάνει να συμπεριφέρομαι ανόητα.

ΜΗ ΜΕ ΥΠΕΡΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΕ ΑΠΟ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ → Έχω ανάγκη να μάθω κάποτε να πονάω.

ΜΗ ΤΑΡΑΖΕΣΤΕ ΤΟΣΟ ΠΟΛΥ ΑΝ ΚΑΜΙΑ ΦΟΡΑ ΣΑΣ ΛΕΩ «ΣΑΣ ΜΙΣΩ!» → Δεν είσαι εσύ αυτός/ή που μισώ, αλλά η δύναμή σου να με κατευθύνεις.

ΜΗ ΓΚΡΙΝΙΑΖΕΤΕ → Αν το κάνετε αυτό, θα πρέπει να προστατέψω τον εαυτό μου, προσποιούμενος τον κουφό.

ΜΗ ΜΟΥ ΥΠΟΣΧΕΣΤΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΚΑΤΟΡΘΩΤΑ  → Αισθάνομαι πολύ άσχημα, όταν οι υποσχέσεις δεν τηρούνται.

ΜΗΝ ΥΠΟΤΙΜΑΤΕ ΤΗΝ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΑ ΜΟΥ  → Φοβάμαι εύκολα το ψέμα.

ΜΗ ΜΟΥ ΛΕΤΕ ΟΤΙ ΟΙ ΦΟΒΟΙ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΑΝΟΗΤΟΙ  → Γιατί είναι πραγματικοί.

ΜΗΝ ΑΠΟΦΕΥΓΕΤΕ ΝΑ ΑΠΑΝΤΑΤΕ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΟΥ → Θα ζητήσω πληροφορίες αλλού.

ΜΗ ΜΕ ΚΑΝΕΤΕ ΝΑ ΠΙΣΤΕΥΩ ΟΤΙ ΕΙΣΤΕ ΤΕΛΕΙΟΙ ΚΑΙ ΑΛΑΝΘΑΣΤΟΙ → Θα αισθανθώ πολύ άσχημα, όταν ανακαλύψω ότι δεν είστε ούτε το ένα ούτε το άλλο.

ΜΗ ΝΟΜΙΣΕΤΕ ΠΟΤΕ ΟΤΙ ΠΡΟΣΒΑΛΛΕΤΑΙ Η ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ ΣΑΣ ΜΕ ΤΟ ΝΑ ΜΟΥ ΖΗΤΗΣΕΤΕ ΚΑΠΟΤΕ ΣΥΓΓΝΩΜΗ → Μια τίμια συγνώμη με φέρνει πιο κοντά σας!

……………………………………………………………………

Υστερόγραφο: Φίλοι αναγνώστες, η «Ψύχραιμη ματιά», θα ξαναβρίσκεται κοντά σας- έχοντας κάνει τις θερινές της διακοπές- την Κυριακή 20 Αυγούστου. Εύχεται δε στον καθένα σας «Καλές διακοπές και ό,τι καλύτερο».

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί στην εφημερίδα της Καρδίτσας κάθε Πέμπτη και Κυριακή. (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Με τίτλο «Να διαβάζουν οι μαθητές το καλοκαίρι;», σελ. 3.

[3] Λίγος είναι γενικότερα για πολλούς γονείς, ιδιαίτερα όμως για όσους γονείς- κυρίως πατεράδες- βρίσκονται με τα παιδιά τους βάσει εισαγγελικών αποφάσεων κατόπιν διαζυγίου.

Να διαβάζουν οι μαθητές το καλοκαίρι;

Ψύχραιμη ματιά

Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

                                                                             

Αφόρμηση τόσο του σημερινού όσο και του επόμενου κειμένου (που θα δημοσιευθεί το ερχόμενο Σάββατο) αποτελούν οι ερωτήσεις που δέχομαι από γονείς σχετικά με τη άποψή μου σε δύο θέματα ψυχοπαιδαγωγικής- θα έλεγα- φύσεως. Το πρώτο είναι εάν είναι καλό στις καλοκαιρινές διακοπές να διαβάζουν «κάτι» οι μαθητές ή να υπάρχει απόλυτη αποχή από οποιοδήποτε διάβασμα, ώστε «να ξεκουραστεί το μυαλό τους». Η  γνώμη μου στο θέμα αυτό ταυτίζεται απόλυτα με την άποψη που εξέφρασε γραπτώς ο Νίκος Τσούλιας[2] σε πρόσφατο κείμενό του[3], κάνοντας ωστόσο μια ελαφρά διασκευή για την οικονομία του χώρου που φιλόξενα μου παραχωρείται από τον Π.Τ..

Να διαβάζουν οι μαθητές το καλοκαίρι;

Η απάντησή μου στο παραπάνω ερώτημα την οποία καταθέτω και στους γονείς, φίλους αναγνώστες, είναι ένθερμα θετική.[…]

Οι μαθητές δεν έχουν αυτή την ιδιότητα μόνο κατά τη διάρκεια του σχολείου αλλά καθ’ όλη την ηλικία που αντιστοιχεί στη σχολική φοίτηση. Το καλοκαίρι και οι άλλες διακοπές απλώς διακόπτουν προσωρινά τη λειτουργία των σχολείων, αλλά σε καμιά περίπτωση το διάβασμα. Δεν είναι διακοπές, όπως εκείνες των εργαζόμενων. Προφανώς το διάβασμα των διακοπών δεν έχει το ρυθμό, την ένταση και την έκταση που έχει στην άλλη περίοδο. Αντίθετα, χαρακτηρίζεται από πιο ήπια και από προσωπικά και επιλεκτικά χαρακτηριστικά.

Επιπλέον, οι μαθητές και οι γονείς τους οφείλουν να μη θεωρούν το διάβασμα μια σχολική και μόνο υπόθεση. Τουναντίον: θα πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι το διάβασμα δεν τελειώνει με την απόκτηση κάποιου απολυτηρίου ή πτυχίου, όπως γινόταν σε παλιότερες δεκαετίες, αλλά συνεχίζεται τόσο για επαγγελματικούς λόγους όσο και για ευρύτερες προτεραιότητες των νέων γνωσιοκεντρικών περιοχών που δημιουργούν το σύγχρονο πολιτισμό.

Δυστυχώς οι Έλληνες γονείς, ενώ φροντίζουν με τον πιο απόλυτο τρόπο για τη θεσμική εκπαίδευση των παιδιών τους- μαθητών με την παράλληλη και μάλλον υπερβολική φροντιστηριακή στήριξη τους, δεν έχουν κατανοήσει δύο πολύ απλές αλήθειες: α) Η εκπαιδευτική πορεία των παιδιών τους κρίνεται κυρίως στα πρώτα χρόνια του Δημοτικού σχολείου και όχι στο τέλος του Λυκείου και επομένως εκεί πρέπει να δίνουν τη «μητέρα των μαχών». β) Οι σημερινές και αυριανές κοινωνίες της γνώσης απαιτούν τη δια βίου μάθηση και όχι την … έφοδο μιας άπαξ εισαγωγής στο πανεπιστήμιο, και επομένως το αποφασιστικό στοιχείο, που τελικά θα μετρήσει, είναι η αγάπη στο διάβασμα με την ελεύθερη προσφυγή σ’ αυτό.

Φυσικά το διάβασμα το καλοκαίρι έχει άλλα χαρακτηριστικά. Θεωρώ ότι πρέπει να λαμβάνει υπόψη του δύο βασικούς άξονες. α) Να διαβάζουμε εκείνα τα μαθήματα στα οποία έχουμε ελλείψεις και μαθησιακές αδυναμίες- αυτό είναι πιο σημαντικό στις μικρές ηλικίες- και εκείνα τα μαθήματα που θα αποτελέσουν τη μαγιά για τις επιλογές που θα κάνουμε προς το τέλος του λυκείου για τις Πανελλαδικές εξετάσεις- αυτό είναι σημαντικό μόνο στο λύκειο. β) Να διαβάζουμε εκείνα τα αναγνώσματα που μας προκαλούν περισσότερη ευχαρίστηση και μας κάνουν να νιώθουμε πιο όμορφα. Εδώ προφανώς ο ρόλος της λογοτεχνίας είναι ιδιαίτερα σημαντικός και αποτελεί κοινό τόπο αναφοράς για όλους μας. Η λογοτεχνία προσφέρει μια πολύ σημαντική καλλιέργεια της σκέψης η οποία, πέραν της χρησιμότητας που παρέχει στις προτεραιότητες της Έκθεσης - του πιο βασικού μαθήματος των σχολείων όλων των βαθμίδων-, διευρύνει σημαντικά το συναισθηματικό κόσμο και τις ψυχικές ευαισθησίες των μαθητών.

Επομένως, διάβασμα και το καλοκαίρι, διάβασμα σ’ όλη μας τη ζωή, γιατί το διάβασμα είναι ομορφιά και ελευθερία, γιατί σπάζει τις αλυσίδες της ημιμάθειας και της άγνοιας, της προκατάληψης και της πιο σκληρής δουλείας: της πνευματικής!

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί κάθε Πέμπτη και Κυριακή στην εφημερίδα της Καρδίτσας «Πρωινός Τύπος». (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Αρθρογράφος στην εφημερίδα «Το Άρθρο», συνταξιούχος εκπαιδευτικός, πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ.

^{[3] «}Να διαβάζουν οι μαθητές το καλοκαίρι;», Τρίτη 11 Ιούλιος, 2017 http://www.alfavita.gr/special-edition/na-diavazoyn-oi-mathites-kalokairi

Η ανοχή είναι συνενοχή!

            

Ψύχραιμη ματιά

 Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

Πρώτο συμβάν: Δευτέρα 10 Ιουλίου 2017: «Σοκ έχει προκαλέσει στην κοινωνία του Βόλου, αλλά και πανελλαδικά, η είδηση ότι 55χρονος, εύπορος Βολιώτης επιχειρηματίας συνελήφθη σε ξενοδοχείο της Κέρκυρας για ασέλγεια σε βάρος 15χρονου κοριτσιού, με το οποίο είχε πάει μαζί διακοπές, εν γνώσει της μητέρας της, η οποία επίσης συνελήφθη. Σύμφωνα με πληροφορίες, ο 55χρονος επιχειρηματίας διατηρούσε στο παρελθόν, ανάλογη σχέση με την 18χρονη σήμερα, αδερφή της κοπέλας!».

Δεύτερο συμβάν: Δευτέρα 10 Ιουλίου 2017: «Ένας 29χρονος συνελήφθη, στον Πειραιά, από αστυνομικούς της Υποδιεύθυνσης Ανηλίκων της Ασφάλειας Αττικής, κατηγορούμενος για βιασμό και προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας κατ' εξακολούθηση και κατά συρροή. Όπως διαπιστώθηκε ο δράστης εντόπιζε στην περιοχή του Πειραιά κοπέλες, οι οποίες βάδιζαν μόνες τους, και αφού τις ακολουθούσε μέχρι την είσοδο των πολυκατοικιών, όπου διέμεναν, εισερχόταν μαζί τους στο ασανσέρ και με τη χρήση βίας ή απειλών, ασελγούσε σε βάρος τους! Ο κατηγορούμενος φέρεται να είπε στους αστυνομικούς της Ασφάλειας: «Όσον αφορά τις επιθέσεις στις κοπέλες τις αποδέχομαι όλες. Δεν ξέρω τι με έπιανε και τις έκανα. Ξαφνικά θόλωνα, όταν έβλεπα νεαρή κοπέλα την έβλεπα σεξουαλικά.»

Η ανοχή είναι συνενοχή!

Το θέμα[2] κατάντησε να βρίσκεται στην επικαιρότητα σε εβδομαδιαία βάση. Σαν να είναι κάτι φυσιολογικό. Σαν να είναι ένα πρόβλημα καθημερινότητας. Δεν είναι όμως… Στη σεξουαλική κακοποίηση παιδιών ειδικά, αν ο δράστης είναι πρόσωπο οικείο και αγαπητό στο παιδί, το εκβιάζει ότι, αν μιλήσει για το «μυστικό τους», τότε κάθε σύνδεση ανάμεσά τους θα χαθεί. Ακόμα χειρότερα, εάν ο παιδόφιλος ενεργεί με τις πλάτες των γονέων (!), όπως συνέβη στην πρώτη περίπτωση, του Βολιώτη  επιχειρηματία, όπου η 15χρονη από τη Νέα Ιωνία είναι μέλος μιας εξαμελούς οικογένειας, που ζει στην ανέχεια και εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την «φιλευσπλαχνία» του 55χρονου επιχειρηματία, ο οποίος, σύμφωνα με πληροφορίες, εξυπηρετούσε τις ανάγκες της οικογένειας σε τρόφιμα και σε λογαριασμούς κοινής ωφελείας (ΔΕΗ, κ.τ.λ.).».

Που θα βρει ένα στήριγμα και το δίκιο της το κοριτσάκι στην περίπτωση αυτή, φίλοι μου; Στην περίπτωση που οι ίδιοι οι γονείς του το παρωθούν στην (ακούσια) πορνεία; Λοιπόν, σε αυτές τις περιπτώσεις το «βάρος» της ευθύνης πέφτει σε εμάς τους πολίτες. Στην περίπτωση της Κέρκυρας το «αταίριαστο» ζευγάρι είχε κινήσει τις υποψίες υπαλλήλων του ξενοδοχείου οι οποίοι άρχισαν διακριτικά να παρακολουθούν τον μεσόκοπο και το κοριτσάκι, οπότε δυο καμαριέρες που εργάζονταν έξω από το δωμάτιο του 55χρονου άκουσαν την ανήλικη να φωνάζει «άφησέ με ήσυχη, θέλω να φύγω» και αμέσως ειδοποίησαν τους υπεύθυνους του ξενοδοχείου οι οποίοι στη συνέχεια κάλεσαν την αστυνομία.

Το επαναλαμβάνω: Η ανοχή είναι συνενοχή. Κάθε ευαίσθητος και συνειδητοποιημένος πολίτης, θα πρέπει να ενημερώνει αμέσως για κάθε περιστατικό που πέφτει στην αντίληψή του και αφορά παιδί σε κίνδυνο. Θα πρέπει να γίνεται άμεση χρήση της Γραμμής SOS 1056, η οποία δέχεται καταγγελίες ακόμη και ανώνυμα και τις παραπέμπει στις αρμόδιες Εισαγγελικές Αρχές. Να ενεργούμε και ας κάνουμε λάθος εκτίμηση. Το λάθος είναι υποδεέστερο από την περίπτωση να συμβαίνει όντως μια τέτοια ανοίκεια πράξη!

Όσον αφορά τώρα τον άλλο παιδόφιλο (του Πειραιά), αυτό που μπορούμε να υποθέσουμε με σχετική σιγουριά, όμως, είναι ότι, όταν οι ίδιοι ως παιδιά έχουν υποστεί σεξουαλική κακοποίηση, στη μετέπειτα (ενήλικη) ζωή τους, δυστυχώς μερικοί εξ αυτών, αντιδρούν αλλιώς σε ό,τι υπέστησαν, όταν ήταν παιδιά. Νιώθουν, δηλαδή, ότι αυτοί ήταν οι υπαίτιοι για τη διαπραχθείσα τότε αποτρόπαια πράξη. Εφόσον ενστερνιστούν κάτι τέτοιο, είναι πολύ πιο εύκολο να προσπαθήσουν να επαναλάβουν, ως ενήλικες τώρα, το ίδιο μοντέλο σε άλλα παιδιά που σύμφωνα με το αρρωστημένο τους μυαλό, «πάνε γυρεύοντας, επειδή βαδίζουν μόνα τους, επειδή βάζουν τέτοια ρούχα, κ.τ.λ.».

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί κάθε Πέμπτη και Κυριακή στην εφημερίδα της Καρδίτσας «Πρωινός Τύπος». (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Για το οποίο επανειλημμένως έχουμε μιλήσει (βλέπε ενδεικτικά: 14 και 17/ 7/ 2016 «Σεξουαλική κακοποίηση παιδιών», 6/10/2016 «Σεξουαλική κακοποίηση: Μια αιμάσσουσα κοινωνική πληγή», σελ. 3.

Δεν έγραψα καλά στις εξετάσεις..

Ψύχραιμη ματιά

 Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

Τέλος στην αγωνία των 1063 υποψηφίων από το νομό μας που δήλωσαν συμμετοχή στις φετινές πανελλαδικές εξετάσεις, καθώς προχθές Παρασκευή αναρτήθηκαν στα λύκεια οι βαθμολογίες. Από νωρίς το πρωί οι διευθυντές των σχολείων, τόσο των ΓΕΛ, όσο και των ΕΠΑΛ, βρέθηκαν στην Δ/νση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης απ’ όπου και παρέλαβαν τις καταστάσεις, για να ακολουθήσει ο προβλεπόμενος έλεγχος στα Λύκεια και η ανάρτηση, ώστε να πληροφορηθούν οι υποψήφιοι και γονείς τους τις γραπτές επιδόσεις. Οι τελευταίοι ανέμεναν με υπομονή στον προαύλιο χώρο και ακολούθησαν πανηγυρισμοί αλλά και στενοχώρια, ανάλογα το τι, τελικά, έγραψε ο κάθε υποψήφιος. Το σημερινό κείμενο απευθύνεται σε αυτούς που δεν έγραψαν καλά στις εξετάσεις, αφήνοντας τους άλλους να χαρούν την επιτυχία τους.

Δεν έγραψα καλά στις εξετάσεις..

Αν διαβάσετε τις βιογραφίες όλων εκείνων, που η κοινωνία θεωρεί επιτυχημένους, θα διαπιστώσετε ότι είναι διάσπαρτες από ήττες, ματαιώσεις, προσπάθειες που έπεσαν στο κενό, πισωγυρίσματα, πίκρες και απώλειες. Αυτό είναι το φυσιολογικό, επειδή μέσω του λάθους και της αστοχίας οι άνθρωποι μαθαίνουν και εξελίσσονται, ενώ η εύκολη κατάκτηση, παρά τη χαρά που προσφέρει, δε διδάσκει και μερικές φορές οδηγεί σε υπερφίαλες εκτιμήσεις. Κατά πολλούς δε και τα δυο είναι απλώς ζήτημα συγκυρίας.

Αλήθεια, ποιο ήταν το κυρίαρχο συναίσθημά σας, πριν μεταβείτε στο  εξεταστικό κέντρο; Ο πόθος για την επιτυχία ή ο φόβος για την αποτυχία; Το δεύτερο ίσως να αποτέλεσε τον παράγοντα εκείνο, που ανέστειλε τη δράση και συσκότισε το νου.

Να, λοιπόν, κάποιες βασικές συμβουλές[2], που αμέσως μετά την ατυχία σας στις Πανελλαδικές οφείλετε να σκεφθείτε.

1. Αποφύγετε την άρνηση! Η άρνηση είναι ένας ψυχολογικός μηχανισμός άμυνας, που προστατεύει τους μαθητές από το άγχος, αλλοιώνοντας όμως την πραγματικότητα. Υποβαθμίζει το γεγονός, το περιβάλλει με ψεύτικα δεδομένα και μνήμες, το σπρώχνει προς το υποσυνείδητο, μεταθέτει την ευθύνη, το φορτώνει με λανθασμένες ερμηνείες και αιτιάσεις. Η άρνηση συνεπικουρείται από τα στερεότυπα, τις στρεβλωμένες αντιλήψεις, τις κοινές παραδοχές, τα βαρετά λόγια παρηγοριάς. Η ανώτατη εκπαίδευση είναι μια μακρόχρονη επένδυση στον εαυτό και σε κάθε περίπτωση πρέπει να τυγχάνει της δέουσας σοβαρότητας.

2. Εκτιμήστε με ειλικρίνεια και σύνεση, πρώτα με τον εαυτό σας και έπειτα με εχέφρονες και συναισθηματικά αποφορτισμένους ανθρώπους (π.χ. τους δασκάλους σας) τι ακριβώς πήγε λάθος στην πορεία σας. Αν δεν γράψατε καλά σε κάποιο μάθημα, τότε θα πρέπει να εστιάσετε σε αυτό. Αν γενικά οι επιδόσεις σας δεν ήταν οι αναμενόμενες, τότε οι στρατηγικές μελέτης κατά τη διάρκεια της χρονιάς και η διαχείριση του χρόνου πρέπει συλλήβδην να αναθεωρηθούν. Να θυμάστε ότι η χρονιά που έρχεται μπορεί να φέρει μαζί της μοναξιά, εσωστρέφεια, αμφιθυμία, συγκρούσεις, πλήξη. Όλα τα χαρακτηριστικά, δηλαδή μαθητών προορισμένων να διαπρέψουν, αρκεί γρήγορα να τα τιθασεύσουν.

3. Η ατυχία σας με κανέναν τρόπο δεν υποδηλώνει κάτι σχετικά με την προσωπικότητά σας. Αποβάλλετε από τις σκέψεις σας τον πανικό, τις βιαστικές κρίσεις και κυρίως μη γενικεύετε. Δεν είστε ούτε λιγότερο ικανός από όσους πέτυχαν ούτε ανάξιος για κάτι καλύτερο. Η αυτοεκτίμηση πρέπει να βγει αλώβητη και ενισχυμένη από τον αναστοχασμό. Μην ενδίδετε σε ανθρώπους, που θα σας μειώσουν, θα αποδώσουν ευθύνες, θα κάνουν κηρύγματα. Μη ζηλεύετε τους φίλους, που πέτυχαν την εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο, αλλά μην μπείτε και στην αρνητική κουλτούρα εκείνων, που δεν το κατάφεραν. Μην μέμφεσθε τους άλλους ή τους καθηγητές. Ο ρεαλισμός και η λογική στοιχειοθέτηση της κατάστασης είναι συνήγορός σας.

4. Οι αποτυχίες είναι περάσματα και μεταβάσεις. Συνδέουν δυο σημεία της ζωής, από το σκοτάδι προς το φως και γεμίζουν το ενδιάμεσο με αυτογνωσία, πείσμα, θέληση. Δυστυχώς, οι μη νουνεχείς άνθρωποι αποτιμούν την αποτυχία από το κακό αποτέλεσμα, χωρίς να κρίνουν την πορεία. Μην συζητάτε με τέτοιους. Όσο αγαθά, και αν είναι τα κίνητρά τους, ο δογματισμός συγκαλύπτει τις πραγματικές δυνατότητες και διεξόδους.

5. Η αποτυχία είναι μια προσωρινή κατάσταση. Ο στιγματισμός ή ο αυτοστιγματισμός και η κατηγοριοποίηση είναι παθολογίες ανώριμων προσωπικοτήτων και η κατάθλιψη οργή που διοχετεύθηκε εσωτερικά. Μετατρέψτε την σε ενέργεια και στρέψτε τη προς τα έξω.

6. Η μη είσοδος στο Πανεπιστήμιο δεν είναι αποτυχία, αλλά ευκαιρία για επαναπροσδιορισμό.  Σκεφτείτε το έτσι και ψάξτε μαζί με τους γονείς σας για εναλλακτικές.

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί κάθε Πέμπτη και Κυριακή στην Εφημερίδα της Καρδίτσας «Πρωινός Τύπος». (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Που δίνει ο Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Η ίδια πολιτική συμπεριφορά τόσα χρόνια μετά

Ψύχραιμη ματιά

 Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

Αφόρμηση για το συγκεκριμένο κείμενο αποτέλεσε η διήμερη επίσκεψη του αρχηγού της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης κ. Κυριακού Μητσοτάκη στη Θεσσαλία το περασμένο Σαββατοκύριακο 24 και 25 Ιουνίου. Πέρασε μέσα από χωράφια, μίλησε με αγρότες (και χάιδεψε τρυφερά  στο κεφάλι τα παιδιά τους), μίλησε με κτηνοτρόφους (από στάνες δεν ξέρω αν πέρασε), τέλος πήγε και στο 37^ο αντάμωμα των Σαρακατσαναίων στα Περτουλιώτικα Λιβάδια, κρατώντας μια χειροποίητη γκλίτσα (αλλά αγνοώ εάν κάθισε και σε αχυρόμπαλες- «καρέκλες»). Σημειώνω δε ότι ο αρχηγός της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης το πρωί της Παρασκευής 23/12, δηλαδή παραμονή Χριστουγέννων, στις 05:50 τα χαράματα (!) (με πανταχού παρούσες τις κάμερες των ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών) είχε επισκεφτεί την Διεύθυνση Καθαριότητας του Δήμου της Αθήνας και συνομίλησε με αρκετούς από τους εργαζόμενους, σφίγγοντας τους το χέρι. Επαναλαμβάνω, όλα αυτά τα τόσο ανθρώπινα ως αρχηγός της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης. Αύριο μεθαύριο ως πρωθυπουργός; Θα πηγαίνει στον απλό λαό και θα ακούει με προσοχή τους βιοπαλαιστές ή δε θα προλαβαίνει; Γιατί το ίδιο έκανε και ο κ. Αλέξης Τσίπρας, όταν ήταν αρχηγός της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης. Το ίδιο κάνουν πάντοτε οι εκάστοτε αρχηγοί της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης: ίδιες κινήσεις, ίδια λόγια. Και αυτό είναι τελικά που τους γελοιοποιεί, που τους κάνει αφερέγγυους: ότι θυμούνται και επισκέπτονται το λαό- και ιδιαίτερα τους ξωμάχους της υπαίθρου- και τους τάζουν, μόνο όταν είναι αρχηγοί της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης. Ποτέ ως πρωθυπουργοί!

Η ίδια πολιτική συμπεριφορά τόσα χρόνια μετά

Πώς λειτουργεί η ρητορική τού πολιτικού λόγου[2]; Ο πολιτικός απευθύνεται στον πολίτη-ακροατή ή τον πολίτη-αναγνώστη, χρησιμοποιώντας διαφορετικές τακτικές ανάλογα με το αν είναι ομοϊδεάτες, αντιφρονούντες ή ουδέτεροι-αναποφάσιστοι. Ο πολιτικός λόγος, περισσότερο από άλλες μορφές γλωσσικής επικοινωνίας, αποσκοπεί στο να οδηγήσει σε πράξη: στο να ψηφίσει ο πολίτης αυτό ή εκείνο το κόμμα που θα κυβερνήσει τη χώρα. Οι στρατηγικές που έχει στη διάθεσή του είναι θεωρητικά δύο: η λογική επικοινωνιακή προσέγγιση και η βιωματική (συγκινησιακή). Η πρώτη είναι η δύσκολη στρατηγική τής πειθούς, η δεύτερη είναι η ευκολότερη στρατηγική τού συνθήματος. 

Ιδανική για τον πολιτικό λόγο (και για τους πολίτες) είναι η στρατηγική τής πειθούς, συνδυασμένη με περιορισμένης εκτάσεως συγκινησιακές απηχήσεις. Δυστυχώς στην Ελλάδα επικρατεί ο πολιτικός λόγος τού συνθήματος. Ο λόγος, δηλαδή, που ενεργοποιεί και εκμεταλλεύεται τα συναισθήματα τού πολίτη: φόβους, άγχος, αγανάκτηση, μίσος, φανατισμό, συμπάθεια, χαρά, ευφορία, ενθουσιασμό, συναισθήματα αδικίας, καταπίεσης και άλλα, περνώντας μέσα από τα συναισθήματα τού πολίτη γεννούν έντονες προσδοκίες, πολιτικά αξιοποιήσιμες, δηλαδή εξαργυρώσιμες σε ψήφους. Συνήθης τακτική στη ρητορική τού πολιτικού λόγου που απευθύνεται στο συναίσθημα τού ψηφοφόρου είναι η κινδυνολογία: η πρόκληση φόβου από ποικίλους επερχόμενους κινδύνους, τους οποίους καλείται να αποτρέψει ο πολίτης, ψηφίζοντας συγκεκριμένο κόμμα.

Επιπλέον, η ρητορική τού πολιτικού λόγου χρησιμοποιεί αντίθετες τακτικές, ανάλογα αν ανήκει στο κόμμα που κυβερνά ή στα κόμματα τής αντιπολίτευσης. Είναι πλήρως καταξιωτική στον πολιτικό λόγο τού κυβερνώντος κόμματος και εντελώς απαξιωτική στον λόγο τής αντιπολίτευσης. Τα πάντα έχουν καλώς στον κυβερνητικό πολιτικό λόγο. Τα πάντα βαίνουν κατά κρημνών σύμφωνα με τον πολιτικό λόγο τής αντιπολίτευσης. Αυτή η σύγκρουση τής πλήρως καταξιωτικής και τής πλήρως απαξιωτικής ρητορικής κλονίζει τελικά την αξιοπιστία τού πολιτικού λόγου στη συνείδηση των κριτικά σκεπτόμενων πολιτών, ικανοποιεί δε μόνο την ψυχολογία των πολιτών-οπαδών, οι οποίοι αρέσκονται και στο τέλος εθίζονται να ακούν ό,τι συμφωνεί με τις πολιτικές επιλογές τους.

Έτσι, αυτό που παρατηρείται στον πολιτικό λόγο της Ελλάδας είναι ένας φαύλος κύκλος: οι πολιτικοί μάς λένε ό,τι θέλουμε να ακούσουμε (κρατώντας γκλίτσες ή ανεβασμένοι πάνω σε τρακτέρ, πολεμικά ελικόπτερα κ.ά.), γιατί οι ίδιοι οι πολίτες τους αναγκάζουμε να λένε και να κάνουν ό,τι θέλουμε να ακούσουμε και να δούμε. Οι πολιτικοί, από τη μια, δεν τολμούν να πουν ενοχλητικές αλήθειες ή να πράξουν,­ όταν είναι στην εξουσία ­ ό,τι θα ενοχλήσει τους πολίτες-ψηφοφόρους, έστω και αν αυτό είναι το σωστό. Οι περισσότεροι πολίτες, από την άλλη, δεν αντέχουμε να ακούσουμε δυσάρεστες ή ενοχλητικές αλήθειες. Το αποτέλεσμα; Η ίδια πολιτική συμπεριφορά τόσα χρόνια μετά να συνεχίζεται σε βάρος βεβαίως της προόδου της χώρας.

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί κάθε Πέμπτη και Κυριακή στην εφημερίδα της Καρδίτσας  «Πρωινός Τύπος». (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Αναρωτιέται ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης, καθηγητής Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην Υπουργός Παιδείας, άρθρο πάνω στο οποίο στηρίζεται το σημερινή κείμενο.

Σε τι αποσκοπούν τα βασανιστήρια;

Ψύχραιμη ματιά

 Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

Η Διεθνής Ημέρα κατά των Βασανιστηρίων καθιερώθηκε στις 26 Ιουνίου[2] 1998, ημερομηνία κατά την οποία το 1987 υπεγράφη η Διεθνής Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων. Το Διεθνές Συμβούλιο κατά των Βασανιστηρίων εδρεύει στην Κοπεγχάγη και επιχορηγείται από την Ε.Ε. και τη δανέζικη κυβέρνηση. Το δόγμα του είναι παρμένο από δυο έλληνες σοφούς της αρχαιότητας, τον φιλόσοφο Αριστοτέλη και τον ρήτορα Αντιφώντα, και είναι περίπου το εξής: «Καμιά ομολογία- απόρροια βασανιστηρίων- δεν μπορεί να έχει αξία στο δικαστήριο, αφού συνήθως ο βασανιζόμενος λέει αυτά που θέλει ν' ακούσει ο βασανιστής του!».

Σε τι αποσκοπούν τα βασανιστήρια;

Βασανιστήριο αποκαλείται ο σοβαρός πόνος είτε σωματικός είτε ψυχικός είναι αυτός. Τροποντινά, το βασανιστήριο αποτελεί μια μέθοδο που χρησιμοποιείται για την εκμαίευση πληροφοριών ή ομολογίας από έναν άνθρωπο σχετικά με μια πολιτική ή άλλη πράξη, όπου, κατά την άποψή τους, δεν μπορούν να φτάσουν με άλλον τρόπο. Τίθεται, όμως, ένα γενικότερο ερώτημα: σε τι αποσκοπούν τα βασανιστήρια;

Οι βασανιστές θέτουν στο στόχαστρό τους το σώμα και την ψυχή του κρατουμένου. Οι σωματικές και ψυχολογικές διαστάσεις των βασανιστηρίων, αν και διακριτές, είναι απόλυτα συνδεδεμένες η μία με την άλλη. Η σωματική διάσταση αφορά την πρόκληση του οδυνηρότερου πόνου με τη μέγιστη δυνατή χρονική διάρκεια, ώστε να οδηγηθεί ο κρατούμενος στα όρια της φυσικής του αντοχής, χωρίς όμως να πεθάνει. Το σώμα του κρατούμενου δεν ανήκει πλέον στον ίδιο, αλλά στο βασανιστή του, ο οποίος με τη σειρά του «ανατέμνει» το σώμα του βασανιζόμενου σε περιοχές που η καθεμιά παράγει το δικό της πόνο.

Ωστόσο, στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες ο βασανισμός δεν επικεντρώνεται τόσο στο σώμα όσο στην ψυχή του κρατούμενου. Βέβαια, η άσκηση ψυχολογικής βίας τις περισσότερες φορές, προϋποθέτει την καταπόνηση του σώματος του κρατούμενου, ούτως ώστε να «σπάσει» ευκολότερα. Σκοπός της ψυχολογικής βίας είναι ο κρατούμενος να νιώσει φόβο, ανασφάλεια και να φτάσει στην απόγνωση μέσα από μια σειρά απειλών και εξευτελισμών. Ο κρατούμενος βρίσκεται σε μια διαρκή κατάσταση φόβου και ανασφάλειας, επειδή δε γνωρίζει αν και πότε θα βασανιστεί, για πόση ώρα, πού και με ποιον τρόπο και, επιπλέον, επειδή πλήττουν τις αξίες, τα πρότυπα, τις ιδέες πάνω στα οποία έχει οικοδομηθεί η προσωπικότητά του.

Ένας πολιτικός κρατούμενος στα χρόνια του ελληνικού εμφυλίου, αναφερόμενος στην εμπειρία του βασανισμού του, έγραψε: «Όταν με έβαλαν στη φάλαγγα, για να μαρτυρήσω, με χτυπούσαν με λύσσα στα πέλματα των ποδιών μου, ώσπου έχασα το φως μου, έχασα τον κόσμο.» Η φράση «έχασα τον κόσμο» συμπυκνώνει με τον καλύτερο τρόπο την εμπειρία του βασανισμού. Τα βασανιστήρια αποτελούν τη μεθοδική αντιστροφή εκείνου που ο κρατούμενος θεωρεί δεδομένο, γνωστό ή οικείο. Στο χώρο των βασανιστηρίων η καρέκλα, το τραπέζι δεν αποτελούν απλά αντικείμενα καθημερινής ζωής, αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για το βασανισμό των κρατουμένων. Η νύχτα δεν είναι χρόνος ανάπαυσης, αλλά αγωνίας. Το πλύσιμο από καθημερινή συνήθεια γίνεται σπάνιο προνόμιο. Η επαφή με τα οικεία πρόσωπα σταματά και ο κρατούμενος βρίσκεται σ’ ένα εχθρικό περιβάλλον όπου η όποια χειρονομία κινεί υποψίες[3].

Ο Έντουαρντ Πίτερς, ένας από τους σημαντικούς μελετητές των  βασανιστηρίων, έχει επισημάνει ότι η βασική διαφορά των βασανιστηρίων στον 20^ο -21^ο αιώνα σε σχέση με τις παλιότερες εποχές, είναι ότι στο επίκεντρό τους δε βρίσκεται η πληροφορία, που ενδεχομένως, γνωρίζει ο κρατούμενος, αλλά ο ίδιος ο κρατούμενος. Δε βασανίζεται γι’ αυτά που γνωρίζει, βασανίζεται γι’ αυτό που είναι. Είναι ο ηττημένος εχθρός και το τρόπαιο της νίκης: μπορεί να τιμωρηθεί, εξευτελιστεί, χλευαστεί, κακοποιηθεί. Απώτερος στόχος των βασανιστών είναι είτε η μεταστροφή του κρατούμενου είτε η πλήρης εξουδετέρωσή του…

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί κάθε Πέμπτη και Κυριακή στην εφημερίδα της Καρδίτσας «Πρωινός Τύπος». (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Ταυτόχρονα η 26^η Ιουνίου είναι και η Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών και της Παράνομης Διακίνησης τους, αλλά επέλεξα να ασχοληθώ με το εξίσου σοβαρό θέμα των φανερών- αλλά και των έμμεσων- βασανιστηρίων.

[3] Χαρακτηριστικές, εξάλλου, είναι οι καταγεγραμμένες εμπειρίες του συνεργάτη της εφημερίδας, αντιστασιακού, πρώην βουλευτή κ. Βασίλη Μπρακατσούλα από το βιβλίο του «Συνομιλία με το Χρόνο».

Ας το ξανασκεφτούμε: το άγχος σκοτώνει!

Ψύχραιμη ματιά

 Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου, Φιλόλογος [1]

Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού- ιδιαίτερα του ιδιωτικού τομέα και προπάντων του καθηγητή φροντιστηρίου- κατέχει μια από τις πρώτες θέσεις στον κατάλογο των στρεσογόνων επαγγελμάτων[2], οι δε εκπαιδευτικοί αλλά και οι άλλοι εργαζόμενοι[3] γενικότερα ανήκουν στην ομάδα των επαγγελματιών που είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς στο σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης και όχι μόνο. Το παρόν κείμενο έχει ως αφόρμηση το θάνατο τριών συναδέλφων μου στην- ιδιωτική και δημόσια- εκπαίδευση το τελευταίο δίμηνο, και επαναφέρει ένα θέμα που είναι γνωστό[4]. Πιο πολύ αναστοχαστικά λειτουργεί, λοιπόν.

Ας το ξανασκεφτούμε: το άγχος σκοτώνει!

Ποια είναι η «καρδιά» ενός αυτοκινήτου; Εύκολη η απάντηση: ο κινητήρας του. Και ποιος είναι ο βασικός «εχθρός» του κινητήρα; Οτιδήποτε τον καταπονεί κάνοντάς τον να υπερπροσπαθεί, όπως για παράδειγμα το να τον «ζορίζει» ο οδηγός οδηγώντας σε πολύ υψηλές στροφές με τέρμα το γκάζι. Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Ο κινητήρας εγκαταλείπει... τα εγκόσμια νωρίτερα από τον χρόνο που όριζαν οι προδιαγραφές του.

Όταν όλα αυτά αφορούν ένα αυτοκίνητο, το κακό είναι μικρό. Σκεφθείτε, όμως, ότι η εικόνα που μόλις σας παρουσιάσαμε είναι ακριβώς η ίδια με εκείνη που αφορά τον σημαντικότερο «κινητήρα», την καρδιά μας. Μόνο που στη θέση του γκαζιού πρέπει να βάλετε το στρες. Είναι αυτό που κάνει την καρδιά να καταπονείται λειτουργώντας... σε υψηλές στροφές και είναι αυτό που μπορεί - δυστυχώς - να την κάνει να παρουσιάσει βλάβη, ίσως και μη αναστρέψιμη, πολύ νωρίτερα από αυτό που θα όριζαν οι προδιαγραφές της.

Αυτό δείχνει μια νέα έρευνα με ελληνική υπογραφή, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό έντυπο «Atherosclerosis»[5]. Σύμφωνα με τα ευρήματά της, το στρες συνδέεται με αύξηση σημαντικών δεικτών που αποτελούν τον «καθρέφτη» της καρδιαγγειακής υγείας και οι οποίοι δείχνουν ποιο θα είναι το μέλλον της. Το εύρημα αυτό λαμβάνει μάλιστα μεγαλύτερη βαρύτητα αν αναλογιστείτε ότι από την έρευνα προέκυψε επίσης πως ένα σεβαστό ποσοστό των ελλήνων συμμετασχόντων ανέφερε ότι το άγχος αποτελεί «τακτικό επισκέπτη τους». Δήλωσαν δηλαδή ουσιαστικά ότι πατούν ασταμάτητα... γκάζι οδηγώντας την καρδιά τους στο να εμπλακεί σε «ατύχημα» - αν όχι σε «δυστύχημα»...

Αν και κάποιοι δεν το πιστεύουν μέσα τους πραγματικά, το στρες είναι η αιτία για πολλά προβλήματα υγείας, φίλοι μου. Το στρες είναι να αποδυναμώνει το ανοσοποιητικό σύστημα, με αποτέλεσμα να έχουμε πόνους και αρρώστιες. Τι ακριβώς είναι το στρες.

Παράλληλα πολλές φορές σε τέτοιες περιπτώσεις- δηλαδή θανάτου ενός εργαζόμενου- έρχεται στο μυαλό μου και η φράση «ουδείς ασφαλέστερος εχθρός από τον ευεργετηθέντα αχάριστο». Εύχομαι να μη συμβεί το παράλογο και οξύμωρο του να περιμένει η οικογένεια τους να εισπράξει τουλάχιστον ένα «ευχαριστώ», ή τα χρήματα που οφείλονταν στον άνθρωπό τους για την κοπιώδη δουλειά,  για όσα είχε προσφέρει, και αντ’ αυτού να δέχεται συμπεριφορές που δε θα περίμενε ούτε από κάποιον που είχε βλάψει!

Γενικότερα, φίλοι μου, ας θυμόμαστε πως ως άνθρωποι έχουμε κάνει μία πολύ σημαντική επιλογή κατά τη διάρκεια της ζωής μας: Αν θα ακολουθήσουμε το δρόμο της ευγνωμοσύνης για όλα αυτά που έχουμε ή το δρόμο της αχαριστίας για αυτά που δεν είναι δικά μας. Και τελικά είναι προσωπική μας επιλογή αν θα είμαστε χαρούμενοι ή δυστυχισμένοι. Πάντως άνθρωπος που ζει με συνεχές στρες, χαρούμενος δεν είναι.

---

[1]  Ο κ. ΑΛΕΞΙΟΥ αρθρογραφεί κάθε Πέμπτη και Κυριακή στην εφημερίδα της Καρδίτσας «Πρωινός Τύπος». (Για τυχόν επισημάνσεις, παρατηρήσεις, επικοινωνία  κ.τ.λ: vaalexiou@yahoo.gr)

[2] Αναλυτικά μιλήσαμε στο κείμενό μας που δημοσιεύτηκε στον Π.Τ. την Κυριακή 12/3/2017), σελ. 3, με τίτλο «Burnout: Το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης των εκπαιδευτικών».

[3] Γενικότερα για τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην υγεία των εργαζομένων στην Ελλάδα μιλήσαμε στο κείμενό μας που δημοσιεύτηκε στον Π.Τ. την Πέμπτη  9/3/2017, σελ. 3, με τίτλο «Η οικονομική κρίση επηρεάζει καθοριστικά την υγεία των εργαζομένων».

[4] Ένα καταπληκτικό άρθρο, πολλά σηημεία του οποίου αξιοποιώ, είναι της Θεοδώρας Τσιώλη στην εφημερίδα «Το Βήμα» στις 31/7/2015.

[5] http://www.atherosclerosis.gr/